Jak rozumieć uzależnienie?

Uzależnienie? Jak je rozumieć?

Wiek XIX oraz XX nazywany jest w literaturze naukowej erą nerwic, z kolei wiek XXI to czas rosnącej liczby diagnozowanych uzależnień. Psycholodzy oraz terapeuci, mówiąc o przyczynach takiego stanu, wskazują na tempo naszego życia, powszechną ucieczkę od niechcianych stanów emocjonalnych, problemy z kontrolowaniem impulsów i pragnień oraz potrzebę szybkiej gratyfikacji. Warto jednak szerzej spojrzeć na ten problem i zastanowić się nad tym, jak współcześnie powinniśmy rozumieć uzależnienie.

Co to jest uzależnienie?

Na problem uzależnienia można spoglądać na dwa sposoby. Pierwszy dotyczy niezdrowej relacji, jaka wytwarza się pomiędzy osobą a konkretną substancją lub zachowaniem. Diagnoza uzależnienia opiera się na obserwacji 3 lub więcej cech, które występują w danym okresie. Zaliczamy do nich:

– silne pragnienie zażycia substancji lub poczucie przymusu do jej zażycia,

– niemoc w kontrolowaniu przyjmowanej substancji,

– występowanie fizjologicznych objawów, które towarzyszą odstawieniu,

– zaniedbywanie alternatywnych źródeł przyjemności,

–  nadmierne przyjmowanie substancji, mimo niepodważalnych dowodów na jej szkodliwość i destrukcyjny wpływ. [2]

Druga perspektywa na uzależnienie opiera się na badaniach neurokognitywnych. W ramach tej dziedziny  uzależnienie definiujemy jako chorobę ośrodkowego układu nerwowego, a mówiąc dokładnie – zaburzenia w pracy „układu nagrody”. Mechanizm nagrody promuje zachowania, które sprawiają nam przyjemność, czyli m.in. jedzenie lub uprawianie seksu. Wraz z wykonywaniem przyjemnych czynności, mózg produkuje ważny neuroprzekaźnik – dopaminę. To ona odpowiada w głównej mierze za proces uzależniania się, bowiem jej poziom bardzo gwałtownie wzrasta zaraz po spożyciu danej substancji.

Czy każdy może się uzależnić?

Odpowiedź na to pytanie nie jest łatwa, gdyż wiele zależy od indywidualnych predyspozycji

psychicznych oraz biologicznych. Intuicja podpowiada nam, że wolna wola, czyli zdolność do podmiotowego podejmowania decyzji umożliwia nam wybór oraz samokontrolę nad zażywanymi substancjami, jednak nauka komplikuje nam tego typu odpowiedzi. Według badań osoby z mniejszym poziomem dopaminy znacznie łatwiej wpadają w uzależnienia. Zwiększona podatność charakteryzuje również dzieci alkoholików (naukowcy wskazują, że 50-60% ryzyka alkoholizmu zdeterminowane jest biologicznie).  Ponadto u osób uzależnionych zmieniają się właściwości elektrostatyczne komórek w korze przedczołowej, przez dużo trudniej radzą one sobie z trudnymi momentami w życiu oraz wykazują zwiększone predyspozycje do ponownych uzależnień.

Podatność na wpadanie w uzależnienia stymulują również czynniki środowiskowe i wychowawcze takie jak: presja grupy, nieprawidłowe nawyki wyniesione z domu, przewlekły stres, nieleczona depresja oraz obniżone poczucie własnej wartości. Oprócz tego znaczny wpływ mediów i współczesny styl życiu, który promuje konsumpcjonizm i określony model sukcesu oraz szczęścia.

Zatem odpowiedź na pytanie musi pozostać niejednoznaczna, bowiem psychologia do dziś niewiele na ten temat wie. Teoretycznie każdy z nas może popaść w uzależnienie, jednak niektórzy uzależnią się po jednym kontakcie w konkretną substancją, natomiast inni potrzebują do tego znacznie więcej czasu.

4 koncepcje uzależnień

Według koncepcji psychoanalitycznej uzależnienie może wyrażać pragnienie autodestrukcji lub sygnalizować patologiczne relacje z ważnymi osobami w dzieciństwie, ponadto psychoanalitycy widzą w uzależnieniach próby radzenia sobie z tożsamościowym rozbiciem (niespójnością Ja).

Behawioralna koncepcja kładzie większy nacisk na społeczny aspekt uzależnień oraz podkreśla rolę uzależnienia jako sposobu na uśnieżenie i przykrycie bolesnych przeżyć.

Według egzystencjalnej koncepcji uzależnienia są niepożądaną odpowiedzią na kryzysy tożsamości podmiotu oraz na nieudolne próby nadania sensu własnym poczynaniom.

Ostatnia koncepcja opiera się na argumentach biologicznych i wskazuje na genetyczną transmisję ryzyka.

Konsekwencje uzależnień

Osoby uzależnione nierzadko są nieszczęśliwymi i rozbitymi osobami, które znacznie częściej skarżą się na problemy zdrowotne oraz sygnalizują obniżoną jakość własnego życia. Jednak nie jest to normą, gdyż zdarzają się przypadki, kiedy uzależnieni dobrze maskujące własne problemy nawet przed najbliższymi osobami.

Ważną konsekwencją uzależniania jest zakrzywiona percepcja na własną osobę, co bezpośrednio przekłada się na mechanizm wypierania własnego uzależnienia. Osoby uzależnione tworzą szereg iluzji, procesów myślowych oraz usprawiedliwień, które mają rozproszyć problem uzależnienia na poziomie świadomości. W takich przypadkach najważniejsza jest interwencja osób bliskich, które powinny wytrącić uzależnionego z poczucia fałszywej świadomości i pomóc mu podjąć odpowiednie działania takie jak: proces stopniowego odstawiania substancji lub unikania destrukcyjnego nawyku, a następnie przekonanie uzależnionego do podjęcia profesjonalnej terapii.